شهرستانک؛ روستایی زیبا و تاریخی در آغوش البرز

شهرستانک؛ روستایی زیبا و تاریخی در آغوش البرز

در فاصله‌ای نه چندان دور از شلوغی و هیاهوی پایتخت، جایی که جاده چالوس پیچ‌وخم‌هایش را با کوهستان درمی‌آمیزد، روستایی پنهان شده که گویی زمان در آن ایستاده است. شهرستانک، این یاقوت خام در دامنه‌های البرز، داستانی هزاران ساله برای گفتن دارد؛ از تمدن کهن و آیین زرتشتیان باستان تا اشرافیت قاجار و امروز، که در سکوتش زمزمه‌هایی از شکوه دیروز را می‌توان شنید.

هویت و موقعیت؛ جایی که البرز دو استان را به هم می‌بوسد

شهرستانک، این روستای ییلاقی، در استان البرز و از توابع بخش آسارا جای گرفته است. اما آنچه موقعیتش را منحصربه‌فرد می‌کند، قرار گرفتن در مرز طبیعی میان استان البرز و استان تهران است. روزگاری این روستا مرکز بخشی به نام «کُن» بود، اما در سال ۱۳۲۶ با تغییرات تقسیمات کشوری، به زیرمجموعه کرج پیوست.

ارتفاع ۲۱۹۰ متری از سطح دریا، هوایی خنک و چشم‌اندازهایی بدیع به این روستا هدیه داده است. دره‌های سرسبز، کوچه‌باغ‌های سنگی، چشمه‌هایی که از دل البرز می‌جوشند و باغ‌های میوه، شهرستانک را به مقصدی رویایی برای طبیعت‌دوستانی تبدیل کرده که می‌خواهند ساعتی از تهران فاصله بگیرند و به دنیایی دیگر قدم بگذارند.

همسایگان این روستا نیز هر کدام قصه‌ای دارند: از شمال به کسیل، از جنوب به سولقان، کُن و امامزاده داوود، از شرق به آهار و شکراب، و از غرب به شلینک، لانیز و سرک. این همسایگی‌ها نشان از شبکه‌ای از زیست‌بوم‌های کوهستانی دارد که قرن‌هاست با یکدیگر پیوند خورده‌اند.

ریشه در خاک؛ از ۴۰۰۰ سال پیش تا امروز

شهرستانک که در گذشته «شارسونک» خوانده می‌شد، ریشه‌هایی بس کهن دارد. یافته‌های باستان‌شناسان حکایت از آن دارد که حدود چهار هزار سال پیش، اقوام مختلف به دلیل آب وهوای مطلوب و چشمه‌های فراوان در این منطقه ساکن شده‌اند. جالب‌تر اینکه در سال‌های نه‌چندان دور، هنگامی که خاک‌های روستا برای ساخت‌وساز زیر و رو می‌شد، گورهایی کشف گردید که متعلق به زرتشتیان باستان بود؛ گواهی آشکار بر قدمت آیین و تمدن در این دیار.

اما نام شهرستانک در متون تاریخی با قرن ششم هجری قمری گره خورده است. بافت سنتی و قدیمی روستا هنوز هم ردپای معماری اصیل ایرانی را در کوچه‌های تنگ و سنگ‌فرش‌شده‌اش حفظ کرده است. البته امروز، روستا جمعیت چندانی ندارد و به سمت خالی شدن پیش می‌رود؛ اما این خلوت شدن، بر جذابیت رازآلودش افزوده است. گویی شهرستانک با آغوش باز از مسافرانی استقبال می‌کند که آماده شنیدن قصه‌هایش هستند.

راه‌های رسیدن؛ سه روایت از یک سفر

رسیدن به شهرستانک خود بخشی از لذت سفر است. سه راه اصلی پیش روی شماست:

با خودروی شخصی، راحت‌ترین گزینه. از دو مسیر اصلی می‌توان وارد شد: نخست، جاده کرج-چالوس؛ پس از ۴۴ کیلومتر به آسارا، درده و ماهان می‌رسید، سپس نزدیک گچسر به دوراهی شهرستانک می‌خورید. تابلوی سبز رنگ راه را نشانتان می‌دهد و ده کیلومتر جاده فرعی، شما را به روستا می‌رساند. مسیر دوم، آزادراه تهران-شمال است؛ از خروجی آزادگان شمال، ۵۰ کیلومتر رانندگی، سپس وارد جاده چالوس می‌شوید و پس از ۴۰ کیلومتر، خروجی سمت چپ شما را به جاده شهرستانک هدایت می‌کند. جالب اینکه بسیاری از مسافران حرفه‌ای توصیه می‌کنند خودرو را پیش از ورود به روستا پارک کنند و ادامه را پیاده بروند تا روح مکان را بهتر حس کنند.

با وسایل نقلیه عمومی، کمی ماجراجویانه‌تر. اتوبوس‌های جاده چالوس به سمت شهرهای شمالی، شما را به دوراهی شهرستانک می‌رسانند. اما باید توجه داشت که در بازگشت ممکن است ساعتی منتظر بمانید یا دست‌به‌نشانه بایستید. به همین دلیل، تورهای مسافرتی که اغلب روزهای سال برگزار می‌شوند، گزینه مطمئن‌تری هستند.

با پای پیاده و کوهنوردی، اما این سفر را به خاطره‌ای فراموش‌نشدنی تبدیل می‌کند. از قله توچال شروع کنید و از سمت غرب آن به سمت پایین حرکت کنید. پس از یک ساعت به قله شاه‌نشین شهرستانک می‌رسید. مسیر بعدی یک ساعت و نیم دیگر است، اما هموار و سبک. در این راه از کوچه‌باغ‌های شهرستانک می‌گذرید و به کاخ ناصری می‌رسید. جایگزین دیگر، استفاده از تله‌کابین توچال تا ایستگاه هفتم و سپس سه ساعت و نیم پیاده‌روی سراشیبی به سمت کاخ ناصری است؛ مسیری که سختی چندانی ندارد اما چشم‌اندازهایی به یادماندنی پیش رویتان می‌گشاید. برای این تجربه به یادموندنی میتوانید در تور پیمایش توچال به شهرستانک گروه آوای طبیعت شرکت کنید.

چهار فصل، چهار روایت

شهرستانک در هر فصلی چهره‌ای دیگر دارد. در بهار، شکوفه‌های باغ‌ها نوید حیات دوباره می‌دهند؛ هوا خنک اما مطلوب است. تابستان، بهترین زمان برای گریز از گرمای تهران؛ درختان هنوز سرسبزند، باغ‌های میوه رنگارنگند و آب وهوای معتدل، ساعات طولانی ماندن در طبیعت را ممکن می‌کند. پاییز اما شاید جادویی‌ترین فصل باشد؛ درختان طلایی پوش، صدای پرندگان و هوای خنک، حسی شاعرانه به روستا می‌بخشد. زمستان داستانی دیگر است: برف سنگین، سرمای پنج‌ماهه و یخبندان، این روستا را برای طبیعت‌گردان حرفه‌ای و عاشقان سفیدی به مقصدی چالش‌برانگیز تبدیل می‌کند. اگر زمستان می‌روید، تجهیزات کامل زمستانی را فراموش نکنید.

میراث طبیعی؛ گیاهان، جانوران و چشمه‌ها

دامنه‌های شهرستانک گنجینه‌ای از گیاهان دارویی است: قارچ کوهی، پونه، شورک، ریواس و گونه‌های دیگر. حیات وحش منطقه نیز غنی است؛ شغال، روباه، آهو، قوچ، گرگ، خرگوش، کبک و بز کوهی در این کوهستان‌ها زندگی می‌کنند. چشمه گل کیله نیز منشأ رودخانه نسبتاً پرآبی است که از میان روستا می‌گذرد و آب خنک و گوارایش، در نهایت به کرج می‌ریزد.

گنجینه‌های تاریخی و گردشگری

کاخ ناصری؛ یادگاری از عصر قاجار

بی‌تردید، مهم‌ترین جاذبه تاریخی شهرستانک، کاخ ناصری (یا کاخ شهرستانک) است. بنایی که در سال ۱۲۵۷ هجری شمسی، به دستور ناصرالدین‌شاه و به معماری آقا محمدابراهیم خان معمارباشی، در مدت سه سال ساخته شد. روزگاری جشن‌های باشکوهی همچون «آشپزان» در این کاخ برگزار می‌شد. شاه قاجار با بیش از ۱۵۰۰ خدمه از جاده مخصوص به این روستا سفر می‌کرد. کاخ از دو بخش بیرونی و اندرونی تشکیل شده و در محوطه‌ای ۸۰۰۰ متری جای گرفته است. دیوان‌خانه دو طبقه داشت و با گچ‌بری‌های زیبا و کاغذدیواری‌های آلمانی تزیین شده بود. اما امروز، بی‌توجهی و گذر زمان، بخش زیادی از این بنا را تخریب کرده و دیواره‌هایش پر از نقش نوشته‌های مسافران است. با این حال، هنوز هم شکوه بازمانده، قدرت را در کوهستان تداعی می‌کند. رسیدن به کاخ نیازمند طی ۶.۵ کیلومتر مسیر جنوبی به سمت ارتفاعات شاه‌نشین است (حدود دو ساعت پیاده‌روی). کوهنوردانی که از توچال می‌آیند، نخستین بنایی که می‌بینند همین کاخ است.

کتیبه شهرستانک

در کنار کاخ ناصری، کتیبه‌ای بزرگ قرار دارد که روایت محلی جالبی دارد: می‌گویند در زمان استراحت ناصرالدین‌شاه، تخته‌سنگی از صخره جدا شد و بدون هیچ خسارتی در کنار کاخ نشست. شاه دستور داد این اتفاق را روی کتیبه حک کنند. امروزه نوشته‌ها بر اثر فرسایش خوانا نیستند، اما خود سنگ همچنان ایستاده است.

قلعه دزبند (قلعه دختر)

بر فراز مرتفع‌ترین قله شهرستانک، روی خط‌الرأس کوه، بقایای قلعه دزبند خودنمایی می‌کند. این بنا با سه پایه، سه اتاق، یک سقف و یک کف، بیشتر به عنوان دیده‌بانی استفاده می‌شد. مصالح اصلی سنگ، ساروج و ملات است. برای رسیدن به آن، از مسیر چپ کوه شاه‌نشین نیم ساعت راه می‌روید.

تپه شنستون و درخت سرو اورس

در قسمت جنوبی دره گل کیله، «شن‌ستان» یا تپه شنستون قرار دارد؛ زمینی که روزگاری برای کشاورزی استفاده می‌شد و سنگ‌های بزرگ گردآوری شده در اطرافش، گواه آن تلاش‌هاست. همچنین درخت سرو اورس (هورست به زبان محلی) با بیش از ۱۰۰ سال عمر، ارتفاع ۱۷ متر و پهنای ۱۴ متر، یکی از کهنسالان ساکت این دیار است. برای دیدنش باید از سمت جنوب شرقی روستا راهی خاکی پیدا کنید.

امکانات؛ محدود اما صمیمی

شهرستانک روستایی برای سفر یک‌روزه است، نه اقامت طولانی. رستوران و هتلی در کار نیست. چند مسجد، یک مرکز بهداشت، سرویس بهداشتی، آلاچیق‌های کوچک برای برپایی کمپ، و مغازه‌های محلی، تنها امکانات موجودند. اگر شب را بمانید، باید چادر بزنید. بهتر است وعده‌های غذایی خود را همراه ببرید؛ هرچند گاهی می‌توان آش یا خوراک سبک محلی یافت، اما نباید به آن حساب کرد.

آداب سفر و نکته‌های طلایی

• پیاده‌روی اجباری است: تمام مسیرها در خود روستا پیاده طی می‌شود، پس کفش مناسب حرف اول را می‌زند.

• به میوه‌های باغ دست نزنید: مردم محلی محصولاتشان را می‌فروشند؛ با احترام از آنها بخرید. چیدن بی‌اجازه نه تنها نادرست که به اقتصاد شکننده روستا آسیب می‌زند.

• تجهیزات را خودتان ببرید: از کرم ضدآفتاب و عینک آفتابی تا آب خوراکی، لباس گرم و کیسه زباله. روستا امکانات رفاهی چندانی ندارد.

• راهنما و نقشه داشته باشید: تابلوهای راهنما بسیار محدود است. گوگل مپ یا همراهی یک راهنمای محلی می‌تواند شما را از سردرگمی نجات دهد.

• زباله‌ها را برگردانید: طبیعت بکر شهرستانک مستحق احترام است. هیچ اثری از خود به جز خاطره به جای نگذارید.

سخن پایانی

شهرستانک، این روستای کهن در آغوش البرز، ترکیبی شگفت‌انگیز است از طبیعت بکر، تاریخ پرفرازونشیب و سکوتی که داستان‌ها را در دل خود نگه داشته. اگر از شلوغی تهران خسته شده‌اید و هوای تازه کوهستان، پیاده‌روی بین کوچه‌باغ‌های تاریخی و تماشای غروب از کنار کاخی قاجاری را می‌خواهید، راهی این روستا شوید. اما با خود صبر و احترام و ابزار لازم را ببرید. شهرستانک به شما جانی دوباره خواهد بخشید؛ در ازای آن، تنها چیزی که می‌خواهد این است که به حریمش پایبند باشید و خاطره‌اش را در قلب‌تان جا دهید.