آنچه در این مقاله خواهید خواند
قله ریزان؛ یکی از قلههای شاخص لواسانات
قله ریزان از قلههای شناختهشده البرز مرکزی است که در منطقه لواسانات و در نزدیکی روستای افجه قرار دارد. این قله در میان مجموعهای از ارتفاعات مهم منطقه قرار گرفته و به دلیل دسترسی نسبتاً مناسب، چشماندازهای گسترده و امکان صعود از مسیرهای مختلف، یکی از مقصدهای محبوب کوهنوردان در شمالشرق تهران به شمار میرود.
ارتفاع ریزان در منابع مختلف با اعداد متفاوتی ثبت شده، اما عدد حدود ۳۵۷۰ متر در منابع کوهنوردی متداولتر است. قله روی خطالراسی قرار گرفته که در اطراف آن قلههایی مانند پرسون، آتشکوه و ساکا قرار دارند و همین موقعیت، ریزان را به یکی از نقاط مهم کوهستانی لواسانات تبدیل کرده است.
معروفترین مسیر صعود به ریزان از روستای افجه و دشت هویج آغاز میشود. پس از عبور از دشت و ادامه مسیر در یال جنوبی، در بخشهای بالاتر به قسمت سنگی زیر قله میرسیم که عبور از آن نیازمند دقت و کمی دستبهسنگ شدن است.
از فراز قله ریزان میتوان چشمانداز زیبایی از دشت لار، قله دماوند و مجموعهای از قلل البرز مرکزی داشت؛ به همین دلیل صعود به ریزان فقط یک برنامه کوهنوردی برای رسیدن به یک ارتفاع مشخص نیست و از نظر چشمانداز و پیمایش کوهستان نیز جذابیت زیادی دارد.
مسیر صعود به قله ریزان
مسیر رایج صعود به قله ریزان از روستای افجه آغاز میشود. پس از عبور از مسیر کوهستانی و رسیدن به دشت هویج (گرچال)، ادامه مسیر به سمت ارتفاعات بالادست و یال منتهی به قله انجام میشود. این مسیر در بخش ابتدایی پاکوب مشخصی دارد و بخش عمده دشواری صعود در قسمتهای بالاتر و نزدیک قله ایجاد میشود.
پس از دشت هویج، میتوان از مسیر یال به سمت ارتفاعات ریزان حرکت کرد. در بخش پایانی مسیر، شیب افزایش پیدا میکند و پیش از رسیدن به قله، نوار سنگی زیر قله قرار دارد که عبور از آن نیازمند کمی دستبهسنگ شدن و دقت در انتخاب مسیر است.
یک گزینه دیگر، صعود ریزان از طریق خطالرأس پرسون به ریزان است. در این حالت پس از رسیدن به قله پرسون، مسیر خطالرأس را ادامه داده و پس از عبور از فراز و فرودهای مسیر به ریزان میرسیم. از سمت دیگر نیز میتوان ریزان را در ادامه خطالرأس آتشکوه–ریزان صعود کرد. این گزینهها نسبت به مسیر مستقیم، پیمایش طولانیتر و فنیتری دارند.
مسیر دیگری نیز از سمت دشت لار و جبهه شمالی قله وجود دارد که شیب بیشتری دارد و معمولاً در فصل سرد با برف بیشتری مواجه است؛ بنابراین برای برنامههای عادی، مسیر افجه و دشت هویج انتخاب رایجتری محسوب میشود.
موقعیت قله ریزان و قلههای اطراف
قله ریزان در البرز مرکزی، منطقه لواسانات و محدوده روستای افجه قرار گرفته است. این قله در شمال دشت هویج واقع شده و از داخل دشت نیز بهخوبی دیده میشود. ارتفاع ریزان در منابع مختلف حدود ۳۵۴۰ تا ۳۵۷۰ متر ذکر شده است؛ بنابراین در متن اصلی بهتر است عدد حدود ۳۵۷۰ متر را بهعنوان ارتفاع رایج معرفی کنیم.
ریزان در یک خطالرأس مهم کوهستانی قرار دارد و شناخت قلههای اطراف آن برای برنامهریزی صعود اهمیت زیادی دارد. در سمت غرب ریزان، قله آتشکوه قرار گرفته و در سمت شرق، قله پرسون و ادامه ارتفاعات این خطالرأس دیده میشود. در همین محدوده، قلههایی مانند اندار، سیاهریز، سیاهلت و ساکا نیز در ارتباط با این مجموعه کوهستانی قرار دارند.
یکی از جذابیتهای ریزان همین موقعیت خطالرأسی است؛ بهطوری که صعود به آن میتواند بخشی از یک برنامه طولانیتر برای پیمایش ارتفاعات لواسانات باشد. از طرف دیگر، قرار گرفتن ریزان در مجاورت دشت هویج باعث شده مسیر معمول صعود به آن از افجه و این دشت، شناختهشدهترین مسیر دسترسی به قله باشد.
صعود از افجه و دشت هویج
مسیر استاندارد و رایج صعود به قله ریزان از روستای افجه آغاز میشود. از داخل روستا و در امتداد مسیر کوهستانی، ابتدا به سمت دشت هویج یا دشت گرچال حرکت میکنید. این بخش مسیر عمدتاً پاکوب مشخصی دارد و تا رسیدن به دشت، دشواری فنی خاصی ندارد.
دشت هویج در ارتفاعی حدود ۲۵۵۰ تا ۲۶۰۰ متر قرار دارد و یکی از نقاط مهم استراحت و تجدید قوا در برنامه صعود ریزان محسوب میشود. از دشت، قله ریزان در سمت شمال دیده میشود و مسیر ادامه صعود از محدوده آغل و بخش شمالی دشت آغاز میشود.
پس از عبور از دشت، مسیر وارد شیبهای کوهستانی میشود و هرچه ارتفاع بیشتر میشود، شیب نیز افزایش پیدا میکند. در ادامه به نوار سنگی زیر قله میرسید؛ این قسمت نیازمند کمی دستبهسنگ شدن است و بهخصوص هنگام فرود باید با دقت بیشتری طی شود، زیرا بخشی از سنگهای مسیر ریزشی هستند.
بعد از عبور از بخش سنگی و ادامه حرکت روی یال، شیب نهایی را پشت سر میگذارید و به قله ریزان میرسید. در یک گزارش صعود، فاصله ثبتشده از افجه تا قله حدود ۶ تا ۷ کیلومتر و ارتفاعگیری حدود ۱۵۰۰ متر گزارش شده است؛ البته زمان و مسافت واقعی با توجه به مسیر انتخابی، سرعت گروه و توقفها متفاوت خواهد بود.
نکته مهم برای برنامهریزی: مسیر ریزان را نباید صرفاً به دلیل کوتاه بودن مسافت، یک صعود کاملاً ساده در نظر گرفت؛ شیبهای بالاتر مسیر و بهویژه بخش سنگی نزدیک قله، نیازمند آمادگی مناسب و دقت در انتخاب مسیر هستند.
قلههای همجوار و خطالرأس ریزان
یکی از ویژگیهای مهم قله ریزان، قرار گرفتن آن در مجموعهای از قلههای بههمپیوسته در ارتفاعات لواسانات است. ریزان در خطالرأسی قرار دارد که پرسون در شرق و آتشکوه در غرب آن قرار گرفتهاند. این ارتباط خطالرأسی باعث شده صعود ریزان بتواند بخشی از برنامههای طولانیتر و ترکیبی منطقه نیز باشد.
در مسیر خطالرأس شرقی، میتوان از محدوده پرسون به سمت ریزان حرکت کرد. در این مسیر فراز و فرودهای متعددی وجود دارد و مسیر نسبت به صعود مستقیم از دشت هویج طولانیتر و خستهکنندهتر است. در سمت غرب نیز خطالرأس ریزان به سمت آتشکوه ادامه پیدا میکند و این بخش، بهخصوص در محدوده بین دو قله، از نظر فنی و دستبهسنگ بودن چالش بیشتری دارد.
در مجموعه ارتفاعات اطراف ریزان، نام قلههایی مانند اندار، پرسون، سیاهریز، سیاهلت، آتشکوه و ساکا نیز دیده میشود. این مجموعه، یکی از مناطق جذاب برای کوهنوردانی است که به جای یک صعود منفرد، به دنبال پیمایش خطالرأس و ترکیب چند قله در یک برنامه هستند.
البته برای یک برنامه معمول صعود به ریزان، نیازی به پیمایش این خطالرأسها نیست و مسیر مستقیم افجه → دشت هویج → ریزان همچنان انتخاب اصلی و منطقی محسوب میشود.
درجه سختی صعود به قله ریزان
قله ریزان را میتوان در رده قلههای با سختی متوسط قرار داد. مسیر معمول از افجه و دشت هویج، از نظر فنی دشوار نیست، اما حدود ۱۳۰۰ تا ۱۵۰۰ متر افزایش ارتفاع دارد و بخش پایانی مسیر، بهویژه در نزدیکی قله، نیازمند توان بدنی و دقت بیشتری است.
مهمترین چالش مسیر، نوار سنگی و شیبهای زیر قله است. در این قسمت بخشهایی از مسیر نیاز به دستبهسنگ شدن کوتاه دارد و وجود سنگهای ریزشی باعث میشود در صعود و بهخصوص فرود، احتیاط بیشتری لازم باشد.
در مجموع، برای کوهنوردی که تجربه صعودهای یکروزه با ارتفاعگیری قابل توجه را دارد، مسیر استاندارد ریزان برنامهای قابل انجام است؛ اما نباید آن را یک کوهپیمایی ساده و کمچالش در نظر گرفت. شرایط مسیر در زمستان یا پس از بارندگی میتواند دشواری آن را بهطور محسوسی افزایش دهد.
آب و امکانات مسیر قله ریزان
در برنامه صعود به قله ریزان، بهتر است آب موردنیاز را از ابتدای مسیر مدیریت کنید. در مسیر افجه به دشت هویج، یک منبع آب در بخشهای ابتدایی مسیر وجود دارد و در دشت هویج نیز چشمهای در محدوده شمالی دشت و نزدیک کلبهها قرار دارد. با این حال، برای بخش بالاتر مسیر تا قله نباید روی وجود منبع آب حساب کرد.
از نظر امکانات، بخش اصلی خدمات در روستای افجه و ابتدای مسیر قرار دارد. در گزارشهای صعود به وجود خانه کوهنورد و سرویس بهداشتی در روستا و همچنین کافه در ابتدای مسیر اشاره شده است؛ اما نباید این امکانات را در تمام فصول یا همه روزها قطعی فرض کرد.
برای یک برنامه یکروزه، مقدار آب موردنیاز به فصل، دمای هوا، میزان تعریق و مدت برنامه بستگی دارد. در روزهای گرم، بهخصوص اگر قصد صعود و فرود کامل از افجه را دارید، آب کافی همراه داشته باشید و تأمین آب در دشت هویج را تنها بهعنوان امکان کمکی در نظر بگیرید.
از نظر تجهیزات نیز برای مسیر معمول تابستانی، کفش مناسب کوهستان، پوشاک لایهای، بادگیر، کلاه و عینک آفتابی و تجهیزات شخصی ضروری است. در فصل سرد، وضعیت مسیر کاملاً متفاوت میشود و با توجه به برف و یخ، تجهیزات زمستانی متناسب با شرایط روز برنامه ضروری خواهد بود.
مدت زمان صعود و مسافت قله ریزان
مسیر افجه تا قله ریزان از نظر مسافت چندان طولانی نیست، اما ارتفاعگیری قابل توجه آن باعث میشود برنامه از نظر زمانی جدیتر از یک کوهپیمایی معمولی باشد. در یک گزارش مسیر، فاصله افجه تا قله حدود ۶ تا ۷ کیلومتر و میزان ارتفاعگیری حدود ۱۵۰۰ متر ثبت شده است.
برای رفتوبرگشت از افجه، بسته به مسیر انتخابی، آمادگی گروه، شرایط زمین و میزان توقفها، میتوان حدود ۱۲ تا ۱۵ کیلومتر پیمایش را در نظر گرفت. زمان اجرای برنامه نیز برای گروههای مختلف متفاوت است؛ گزارشهای ثبتشده از حدود ۶ تا ۸ ساعت تا برنامههای طولانیتر را نشان میدهند.
نکته مهم این است که بخش پایانی مسیر ریزان، بهدلیل شیب بیشتر و قسمتهای سنگی، ممکن است زمان صعود و بهخصوص فرود را افزایش دهد. بنابراین بهتر است زمانبندی برنامه با حاشیه اطمینان انجام شود و صرفاً بر اساس مسافت مسیر تصمیمگیری نشود.
برای یک برنامه استاندارد یکروزه از افجه، زمان حدود ۸ تا ۱۰ ساعت را میتوان بهعنوان برآورد عملی در نظر گرفت؛ البته گروههای سریعتر یا باتجربه ممکن است برنامه را کوتاهتر اجرا کنند و شرایط زمستانی یا مسیرهای ترکیبی میتواند زمان برنامه را بهطور محسوسی افزایش دهد.
چشمانداز قله ریزان و دیدنیهای اطراف
یکی از جذابیتهای اصلی صعود به قله ریزان، چشمانداز گستردهای است که بهویژه از ارتفاعات بالاتر مسیر دیده میشود. با افزایش ارتفاع، نمای دشت هویج و ارتفاعات اطراف لواسانات گستردهتر میشود و در هوای صاف، قله دماوند نیز در دوردست قابل مشاهده است.
از روی قله و خطالرأس اطراف ریزان، مجموعهای از قلههای شاخص البرز مرکزی دیده میشوند. پرسون در سمت شرق و آتشکوه در غرب از نزدیکترین قلل شاخص این محدوده هستند. در امتداد همین مجموعه، قلههایی مانند اندر، سیاهریز، سیاهلت و ساکا نیز قرار گرفتهاند.
در روزهای صاف، چشمانداز شمال و شمالشرق نیز به سمت ارتفاعات البرز مرکزی باز میشود و قللی مانند کاسونک، شیورکش و کافره در این محدوده دیده میشوند. همین تنوع ارتفاعات باعث شده منطقه ریزان برای کوهنوردانی که به پیمایش خطالرأس و صعود چند قله در یک برنامه علاقه دارند، جذاب باشد.
صعود زمستانی قله ریزان
صعود زمستانی قله ریزان با برنامههای فصل گرم تفاوت زیادی دارد و نباید صرفاً همان مسیر تابستانی را با تجهیزات بیشتر در نظر گرفت. برف و یخزدگی، کاهش دید، کوتاه شدن روز و احتمال ریزش بهمن میتواند شرایط مسیر را تغییر دهد. گزارشهای صعود زمستانی نیز نشان میدهند که بخشهای سنگی مسیر در صورت یخزدگی میتوانند دشوارتر شوند.
برای صعود زمستانی، یال جنوبی ریزان بهعنوان یکی از مسیرهای مناسبتر مطرح شده است. در مقابل، در مسیرهای منتهی به دشت هویج و برخی درههای اطراف، باید شرایط بهمن را جدی گرفت و انتخاب مسیر را بر اساس وضعیت برف همان روز انجام داد.
تجهیزات موردنیاز نیز باید متناسب با شرایط واقعی مسیر انتخاب شود؛ کفش و پوشاک مناسب زمستان، کرامپون یا یخشکن، کلنگ کوهنوردی، عینک و دستکش مناسب و تجهیزات ناوبری از جمله موارد مهم هستند. در صورت وجود خطر بهمن، تجهیزات و دانش مربوط به عبور از مناطق بهمنخیز نیز اهمیت حیاتی دارد.
به همین دلیل، اگر هدف یک برنامه ایمن و غیرتخصصی باشد، فصلهای کمبرف انتخاب مناسبتری برای صعود ریزان هستند و برنامه زمستانی این قله بهتر است توسط افراد دارای تجربه کافی در کوهنوردی زمستانی اجرا شود.
پوشش گیاهی و طبیعت مسیر ریزان
مسیر صعود به قله ریزان فقط یک مسیر کوهستانی خشک و سنگی نیست؛ بخش ابتدایی برنامه از میان باغها و طبیعت روستای افجه میگذرد و با نزدیک شدن به دشت هویج، چشمانداز کوهستانی منطقه گستردهتر میشود. در گزارشهای صعود، از گیاهانی مانند آویشن، چای کوهی، گلپر، بومادران و فرفیون در محدوده مسیر و ارتفاعات منطقه نام برده شده است.
دشت هویج مهمترین فضای طبیعی مسیر است؛ دشتی نسبتاً وسیع که در فصل بهار و اوایل تابستان جلوه متفاوتی پیدا میکند و یکی از نقاط شاخص برنامه صعود ریزان محسوب میشود. از این دشت، نمای قله ریزان و خطالرأس اطراف آن بهخوبی دیده میشود.
با عبور از دشت و افزایش ارتفاع، پوشش گیاهی کمتر شده و مسیر به تدریج سنگیتر و پرشیبتر میشود. در بخشهای بالاتر، بهخصوص نزدیک نوار سنگی زیر قله، ماهیت مسیر کاملاً کوهستانی است و باید مراقب ریزش سنگ بود.
این تفاوت چشمانداز از باغهای افجه تا دشت هویج و سپس ارتفاعات سنگی ریزان، یکی از جذابیتهای اصلی این صعود است.
نکات مهم و ایمنی در صعود به قله ریزان
اگرچه مسیر معمول افجه تا دشت هویج و سپس ریزان پاکوب مشخصی دارد، بخش بالاتر مسیر را نباید یک کوهپیمایی کاملاً ساده در نظر گرفت. در نزدیکی قله، مسیر وارد قسمتهای سنگی میشود و در برخی نقاط نیاز به دستبهسنگ شدن دارد؛ همچنین ریزش سنگ در این بخش میتواند خطرساز باشد.
چند نکته برای اجرای ایمن برنامه اهمیت بیشتری دارد:
- در بخش سنگی زیر قله، فاصله مناسب را با نفرات بالادست حفظ کنید تا در صورت ریزش سنگ، خطر کمتری متوجه گروه شود.
- در فرود، بهخصوص در هوای بارانی یا زمانی که سنگها خیس و لغزنده هستند، با احتیاط بیشتری حرکت کنید.
- آب کافی همراه داشته باشید؛ چشمه دشت هویج منبع اصلی آب مسیر است و در بخش بالاتر نباید روی وجود آب حساب کرد.
- پیش از حرکت، وضعیت هوا و باد را بررسی کنید؛ مه و کاهش دید در ارتفاعات میتواند تشخیص پاکوب را دشوار کند.
- در فصل زمستان، انتخاب مسیر اهمیت بیشتری پیدا میکند. برخی گزارشها یال جنوبی را بهعنوان مسیر مناسبتر زمستانی معرفی کردهاند و درباره احتمال بهمن در مسیر دره انتهایی دشت هویج هشدار دادهاند.
- برای صعود زمستانی، صرف داشتن تجهیزات کافی نیست و تجربه حرکت روی برف، یخ و مسیرهای مستعد بهمن نیز ضروری است.
مسیرهای جایگزین صعود به قله ریزان
اگرچه مسیر افجه → دشت هویج → ریزان مسیر اصلی و رایج صعود است، ریزان را میتوان از طریق خطالرأسهای اطراف نیز صعود کرد. این مسیرها بیشتر برای کوهنوردانی جذاب هستند که به پیمایش طولانیتر و صعود چند قله در یک برنامه علاقه دارند.
مسیر پرسون → سیاهریز → ریزان
یکی از گزینههای مهم، حرکت از دشت هویج به سمت قله پرسون و ادامه مسیر روی خطالرأس به سمت سیاهریز و ریزان است. این مسیر نسبت به صعود مستقیم، فراز و فرود بیشتری دارد و زمان و توان بیشتری میطلبد.
مسیر آتشکوه → ریزان
از سمت غرب نیز میتوان پس از صعود قله آتشکوه روی خطالرأس به سمت ریزان حرکت کرد. این مسیر طولانیتر و از نظر فنی جدیتر از مسیر استاندارد افجه است و برای برنامههای معمول یکروزه انتخاب مناسبی نیست.
مسیر شمالی از دشت لار
مسیر دیگری از دشت لار به سمت ریزان وجود دارد. این مسیر نسبت به مسیر جنوبی شیب بیشتری دارد و معمولاً در فصل سرد با برف بیشتری مواجه است؛ بنابراین شناخت شرایط منطقه و تجربه کافی برای اجرای آن اهمیت بیشتری دارد.
پناهگاه و امکانات مسیر قله ریزان
مسیر صعود به قله ریزان از نظر امکانات کوهستانی، مسیر نسبتاً کمامکاناتی است. مهمترین محل استراحت در برنامه، دشت هویج است که در بخش شمالی آن چشمه، کلبه و سرویس بهداشتی وجود دارد. پس از عبور از دشت و ورود به مسیر قله، نباید انتظار وجود پناهگاه یا جانپناه مجهز داشت.
به همین دلیل، اگر برنامه صعود و بازگشت در یک روز انجام میشود، بهتر است گروه از ابتدا با تجهیزات و آب موردنیاز حرکت کند و دشت هویج را بیشتر بهعنوان محل استراحت و تأمین آب در نظر بگیرد، نه محل اقامت شبانه.
در مسیر بالاتر از دشت، با افزایش ارتفاع و سنگی شدن بخشهای نزدیک قله، امکانات رفاهی تقریباً وجود ندارد. بنابراین در صورت تأخیر در برنامه، تغییر ناگهانی هوا یا نیاز به توقف طولانی، نباید روی وجود سرپناه در نزدیکی قله حساب کرد.
نکات مهم برای برنامهریزی صعود به قله ریزان
برای صعود به قله ریزان بهتر است برنامه را یک صعود یکروزه با شروع زودهنگام در نظر بگیرید. مسیر معمول از افجه تا قله حدود ۷ کیلومتر است و نزدیک به ۱۵۰۰ متر ارتفاعگیری دارد؛ بنابراین زمان کافی برای صعود، استراحت و فرود باید در نظر گرفته شود.
بخش افجه تا دشت هویج نسبتاً مشخص و کمدردسر است، اما پس از دشت، شیب مسیر بیشتر میشود و در قسمت نزدیک قله با نوار سنگی و بخشهای دستبهسنگ مواجه خواهید شد. به همین دلیل، بهتر است زمانبندی برنامه به شکلی باشد که رسیدن به قسمتهای فنیتر مسیر در روشنایی انجام شود.
برای گروههایی که قصد دارند علاوه بر ریزان، پرسون یا سیاهریز را نیز در برنامه قرار دهند، باید زمان و مسافت بیشتری در نظر گرفت؛ این برنامه دیگر با یک صعود مستقیم و ساده به ریزان قابل مقایسه نیست. مسیرهای خطالرأسی ریزان فراز و فرود بیشتری دارند.
مشاهده شده: ۳
